Naruszenie miru domowego

1. Dogmatyka i przedmiot ochrony art. 193 KK

Zrozumienie istoty przestępstwa naruszenia miru domowego wymaga w pierwszej kolejności zdefiniowania dobra prawnego, które ustawodawca otoczył ochroną. Wbrew intuicyjnym skojarzeniom, art. 193 KK nie został umieszczony w rozdziale dotyczącym przestępstw przeciwko mieniu, lecz w rozdziale XXIII – „Przestępstwa przeciwko wolności”. Ta systematyka ma fundamentalne znaczenie interpretacyjne.

1.1. Wolność jako prymarne dobro chronione

W doktrynie prawa karnego panuje zgoda, że przedmiotem ochrony art. 193 KK jest wolność człowieka, rozumiana specyficznie jako swoboda decydowania o tym, kto może przebywać w miejscu, do którego dana osoba posiada tytuł prawny lub faktyczny. Nie chodzi tu zatem o ochronę substancji mieszkaniowej (murów, drzwi, wyposażenia) przed zniszczeniem, lecz o ochronę sfery psychicznej i decyzyjnej dysponenta lokalu.

Jak wskazuje się w komentarzach do kodeksu karnego, dobro to jest definiowane wieloaspektowo:

• Wyłączne panowanie woli: Jest to prawo do wyłącznego panowania woli osoby uprawnionej w obrębie jej domostwa, co historycznie wywodzi się z instytucji „pokoju domowego”.
• Ochrona prywatności: Współczesna wykładnia kładzie nacisk na ochronę sfery prywatności, czyli prawa do „odosobnienia”, w którym jednostka może kształtować swoją osobowość i realizować życie rodzinne bez ingerencji osób trzecich.
• Wolność od zakłóceń: Orzecznictwo Sądu Najwyższego precyzuje, że dobrem chronionym jest wolność od bezprawnych ingerencji zakłócających spokój zamieszkiwania.

1.2. Konstytucyjny i międzynarodowy standard ochrony

Ranga dobra chronionego przez art. 193 KK wykracza poza ramy ustawy zwykłej. Nienaruszalność mieszkania jest wartością konstytucyjną, wyrażoną wprost w art. 50 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Przepis ten stanowi, że nienaruszalność mieszkania może być zakłócona jedynie w przypadkach określonych w ustawie i w sposób w niej przepisany. Oznacza to, że każda ingerencja w tę sferę musi mieć silne umocowanie ustawowe, a interpretacja przepisów karnych nie może prowadzić do nieuzasadnionego zawężenia ochrony obywatela.

Co więcej, polskie regulacje muszą być wykładane w zgodzie ze standardami międzynarodowymi:

• Art. 8 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka (EKPC): Gwarantuje prawo do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego oraz mieszkania. Orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (ETPC) wskazuje, że pojęcie „mieszkania” na gruncie Konwencji jest autonomiczne i szerokie, obejmując nie tylko miejsce stałego zameldowania, ale faktyczne centrum życiowe jednostki.
• Art. 17 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych (MPPOiP): Zakazuje arbitralnej lub bezprawnej ingerencji w mir domowy, nakładając na państwo obowiązek zapewnienia ochrony prawnej przed takimi zamachami.

Dla przedsiębiorców istotne jest, że ochrona ta nie dotyczy wyłącznie osób fizycznych w ich domach, ale – jak wynika z orzecznictwa TSUE i ETPC – rozciąga się także na pomieszczenia biurowe i siedziby firm, o ile stanowią one sferę prywatności zawodowej.

1.3. Charakter prawny przestępstwa

Przestępstwo naruszenia miru domowego charakteryzuje się specyficzną konstrukcją znamion:

• Przestępstwo powszechne: Sprawcą może być każdy człowiek, z wyjątkiem osoby uprawnionej do przebywania w danym miejscu.
• Przestępstwo umyślne: Może być popełnione wyłącznie z zamiarem bezpośrednim (w formie wdarcia się) lub ewentualnym (w formie nieopuszczenia).
• Spór o skutkowość: W doktrynie trwa dyskusja, czy jest to przestępstwo materialne (skutkowe), czy formalne (bezskutkowe). Przeważa pogląd o charakterze materialnym, gdzie skutkiem jest „zakłócenie miru domowego”, czyli zmiana w świecie zewnętrznym polegająca na przełamaniu woli dysponenta i naruszeniu stanu bezpieczeństwa. Istnieją jednak stanowiska traktujące je jako formalne. Z punktu widzenia praktyki obrończej, przyjęcie charakteru materialnego otwiera drogę do argumentacji o braku wystąpienia skutku w pewnych stanach faktycznych.

2. Znamiona strony przedmiotowej: Analiza czynności sprawczych

Art. 193 KK przewiduje dwie alternatywne formy popełnienia przestępstwa, co czyni go przepisem dwuznamionowym. Sprawca może naruszyć normę karną albo przez działanie („wdziera się”), albo przez zaniechanie („nie opuszcza”). Rozróżnienie to jest kluczowe dla ustalenia momentu popełnienia czynu oraz rodzaju wymaganego zamiaru.

2.1. Wdarcie się (Działanie sprawcy)

Pojęcie „wdziera się” nie jest tożsame z potocznym rozumieniem słowa „włamanie”. Na gruncie art. 193 KK znamię to interpretowane jest szeroko, jako każde przedostanie się do chronionego miejsca wbrew woli osoby uprawnionej.

2.1.1. Istota wdarcia

Kluczowym elementem wdarcia nie jest przełamanie przeszkody fizycznej (zamka, płotu), lecz przełamanie woli dysponenta lokalu. Wola ta może być wyrażona w sposób:

• Wyraźny: Słowne zabronienie wstępu, wywieszona tabliczka, bezpośredni sprzeciw.
• Dorozumiany: Zamknięcie drzwi na klucz, ogrodzenie terenu, charakter miejsca sugerujący jego prywatność.

Sąd Apelacyjny w Katowicach podkreślił, że sposób naruszenia woli jest okolicznością drugorzędną. Wdarcie to pokonanie bariery psychicznej, jaką stanowi wola uprawnionego.

2.1.2. Sposoby realizacji znamienia

Analiza kazuistyczna pozwala wyróżnić różnorodne formy wdarcia się, które wyczerpują znamiona przestępstwa:

• Użycie siły fizycznej: Odepchnięcie domownika, wyważenie drzwi.
• Podstęp: Podanie się za inkasenta, listonosza lub urzędnika w celu uzyskania wpuszczenia do środka.
• Wykorzystanie okazji: Wejście przez otwarte okno, użycie dorobionego klucza, wejście w momencie, gdy domownik nie patrzy.
• Częściowe wniknięcie: Do dokonania przestępstwa nie jest konieczne wejście całym ciałem. Wystarczy wsunięcie nogi, ręki czy głowy do wnętrza lokalu, co uniemożliwia domownikowi swobodne zamknięcie drzwi.

Ważne rozróżnienie: Samo pukanie do drzwi, szarpanie za klamkę czy hałasowanie na klatce schodowej, choć uciążliwe, nie stanowi „wdarcia się” w rozumieniu art. 193 KK. Takie zachowania mogą być kwalifikowane jako wykroczenie zakłócania spokoju lub złośliwe niepokojenie, ale nie naruszenie miru domowego.

2.2. Nieopuszczenie miejsca (Zaniechanie sprawcy)

Druga postać przestępstwa polega na tym, że sprawca, który znalazł się w miejscu chronionym (niezależnie od tego, czy wszedł tam legalnie, czy nie), nie opuszcza go wbrew żądaniu osoby uprawnionej.

2.2.1. Warunek sine qua non: Żądanie opuszczenia

Konstytutywnym elementem tej formy sprawczej jest istnienie wyraźnego żądania opuszczenia lokalu. Bez uzewnętrznienia woli przez osobę uprawnioną, samo przebywanie w lokalu innej osoby (nawet niepożądanej) nie staje się jeszcze przestępstwem.

• Forma żądania: Przepisy nie narzucają formy pisemnej czy urzędowej. Żądanie może być wyrażone słownie, gestem (wskazanie na drzwi), a także za pośrednictwem środków komunikacji na odległość (SMS, telefon, e-mail).
• Zrozumiałość: Żądanie musi być stanowcze i zrozumiałe dla adresata. Niejasne sugestie mogą nie wystarczyć do przypisania odpowiedzialności karnej.

2.2.2. Legalność pierwotnego wejścia

Dla bytu przestępstwa w formie zaniechania nie ma znaczenia, czy sprawca wszedł do lokalu za zgodą (np. jako gość na przyjęciu), czy wdarł się tam siłą. Przestępstwo realizuje się w momencie, gdy zgoda zostaje cofnięta (żądanie wyjścia), a sprawca odmawia podporządkowania się woli gospodarza. Jest to istotne w kontekście wizyt gości, którzy pod wpływem alkoholu lub emocji odmawiają wyjścia z mieszkania – od momentu usłyszenia żądania, ich obecność staje się bezprawna i karalna.

3. Zakres przedmiotowy: Co oznacza "Cudze" Miejsce?

Art. 193 KK precyzyjnie wylicza kategorie obiektów objętych ochroną: dom, mieszkanie, lokal, pomieszczenie oraz ogrodzony teren. Znamię „cudzy” odgrywa tu rolę kluczową – oznacza miejsce, do którego sprawca nie ma tytułu prawnego lub ma tytuł słabszy niż osoba uprawniona.

3.1. Definicje ustawowe i doktrynalne miejsc chronionych

Interpretacja poszczególnych pojęć wymaga sięgnięcia do definicji zawartych w prawie budowlanym oraz ustawie o własności lokali, co systematyzuje poniższa tabela:

3.2. Problematyka terenu ogrodzonego

W praktyce obrończej często pojawia się kwestia jakości ogrodzenia. Zgodnie z doktryną i orzecznictwem, ogrodzenie nie musi być barierą fizyczną nie do przebycia (jak mur obronny). Wystarczy, że wyznacza ono granice posiadania i uzewnętrznia wolę właściciela o braku dostępności terenu dla osób postronnych. Może to być żywopłot, a nawet symboliczne ogrodzenie taśmą. Kluczowe wyłączenie: Sama tabliczka „Teren prywatny” lub „Wstęp wzbroniony” ustawiona na otwartej łące nie czyni z niej „terenu ogrodzonego” w rozumieniu art. 193 KK. Wtargnięcie na taki teren może być ścigane cywilnie (naruszenie posiadania) lub jako wykroczenie, ale nie stanowi przestępstwa naruszenia miru domowego.

3.3. Lokale publiczne a mir domowy

Istotnym zagadnieniem jest zakres ochrony lokali należących do instytucji publicznych (urzędy, szkoły) oraz osób prawnych (siedziby spółek).

• Linia orzecznicza SN: Sąd Najwyższy opowiedział się za objęciem ochroną z art. 193 KK również lokali publicznych. Uzasadniano to tym, że instytucje działają przez ludzi, a ich wola (wyrażana np. przez dyrektora urzędu) podlega ochronie tak samo jak wola osoby prywatnej.
• Stanowisko doktryny: Część przedstawicieli nauki krytykuje to podejście, wskazując, że mir domowy chroni wolność osobistą człowieka, a nie funkcjonowanie instytucji. Mimo tych zastrzeżeń, w praktyce prokuratorskiej i sądowej dominuje pogląd szeroki, co oznacza, że wtargnięcie do gabinetu burmistrza czy biura prezesa spółki i odmowa jego opuszczenia może skutkować zarzutami karnymi.

4. Podmiot przestępstwa: Sprawca a Osoba Uprawniona

Art. 193 KK jest przestępstwem powszechnym, co oznacza, że sprawcą może być każdy. Jednakże specyfika tego czynu polega na relacji między sprawcą a miejscem zdarzenia. Sprawcą nie może być osoba, która posiada tytuł prawny do przebywania w danym miejscu, chyba że jej tytuł jest słabszy od tytułu osoby aktualnie władającej lokalem.

4.1. Właściciel jako sprawca naruszenia miru domowego

Jest to jeden z najbardziej kontrowersyjnych i często niezrozumiałych dla laików aspektów prawa karnego. Właściciel nieruchomości może popełnić przestępstwo naruszenia miru domowego w swoim własnym mieszkaniu, jeśli wynajął je innej osobie.

Mechanizm ten wynika z rozdzielenia prawa własności od prawa do posiadania i korzystania z lokalu:

1. Przeniesienie uprawnień: Wynajmując mieszkanie, właściciel wyzbywa się na rzecz najemcy prawa do wyłącznego korzystania z lokalu. W sensie prawnokarnym mieszkanie to staje się dla właściciela miejscem „cudzym”.
2. Orzecznictwo SN: Sąd Najwyższy jednoznacznie stwierdził, że ochrona miru domowego najemcy jest niezależna od prawa własności. Właściciel nie ma prawa wchodzić do wynajętego lokalu pod nieobecność najemcy (np. używając zapasowych kluczy) ani przeprowadzać „niezapowiedzianych inspekcji” wbrew woli lokatora.
3. Czyściciele kamienic: Przepis ten jest często wykorzystywany do walki z tzw. czyścicielami kamienic, którzy nękają lokatorów (np. poprzez demontaż drzwi, odcinanie mediów, częste nachodzenie), próbując zmusić ich do wyprowadzki. Takie działania są traktowane jako przestępstwo, a nie realizacja praw właścicielskich.

4.2. Osoba uprawniona (Pokrzywdzony)

Osobą uprawnioną do ochrony miru domowego jest każdy, kto posiada tytuł prawny lub faktyczny do zajmowania lokalu.

• Katalog uprawnionych: Właściciel, najemca, dzierżawca, domownik, użytkownik. Uprawnienie to przysługuje także osobom, które faktycznie władają lokalem za zgodą dysponenta, np. gość pilnujący domu pod nieobecność gospodarzy.
• Wielość uprawnionych: W sytuacji, gdy do lokalu ma prawo kilka osób (np. współmałżonkowie, współlokatorzy), każda z nich korzysta z ochrony. Konflikty na tym tle są skomplikowane – np. jeden współlokator zaprasza gościa, a drugi żąda jego wyjścia. W doktrynie przyjmuje się, że sprzeciw jednego z uprawnionych jest skuteczny, jeśli obecność osoby trzeciej narusza jego mir domowy w sposób istotny.

5. Strona podmiotowa: Wina i Zamiar

Odpowiedzialność karna z art. 193 KK opiera się na zasadzie winy umyślnej. Sprawca musi chcieć popełnić czyn zabroniony lub godzić się na jego popełnienie.

5.1. Zamiar bezpośredni (Dolus directus)

W przypadku formy sprawczej „wdziera się”, większość przedstawicieli doktryny stoi na stanowisku, że możliwe jest popełnienie tego czynu wyłącznie z zamiarem bezpośrednim. Oznacza to, że sprawca musi mieć pełną świadomość, że wchodzi do cudzego miejsca bez zgody i chcieć to zrobić. Samo słowo „wdziera się” implikuje celowe i ukierunkowane działanie.

5.2. Zamiar ewentualny (Dolus eventualis)

W odniesieniu do formy „nie opuszcza”, sytuacja jest bardziej zniuansowana. Przyjmuje się, że sprawca może działać z zamiarem ewentualnym. Oznacza to sytuację, w której sprawca nie ma pewności, czy jego obecność jest nadal pożądana, ale przewidując możliwość, że gospodarz żąda jego wyjścia (np. po kłótni), godzi się na pozostanie w lokalu wbrew tej woli. Jest to istotne przy liniach obrony opartych na „niezrozumieniu intencji” gospodarza.

6. Kontratypy i wyłączenie bezprawności

Ochrona miru domowego nie ma charakteru absolutnego. System prawny przewiduje szereg sytuacji (kontratypów), w których naruszenie prywatności jest legalne i nie pociąga za sobą odpowiedzialności karnej.

6.1. Działanie w granicach uprawnień (Służby państwowe)

Funkcjonariusze publiczni posiadają ustawowe upoważnienia do wkraczania do mieszkań bez zgody lokatorów, ale tylko w ściśle określonych procedurach:

• Policja: Na podstawie Kodeksu postępowania karnego policja może dokonać przeszukania w celu zatrzymania osoby podejrzanej lub znalezienia dowodów. Wymagane jest postanowienie sądu lub prokuratora, a w wypadkach niecierpiących zwłoki – nakaz kierownika jednostki lub legitymacja służbowa (z obowiązkiem późniejszego zatwierdzenia przez sąd).
• Komornik Sądowy: Zgodnie z Kodeksem postępowania cywilnego, komornik ma prawo otworzyć mieszkanie i przeszukać je w celu przeprowadzenia egzekucji, jeśli wymaga tego cel czynności. Może przy tym korzystać z pomocy policji.
• Straż Pożarna: W ramach akcji ratowniczej (stan wyższej konieczności) oraz czynności kontrolno-rozpoznawczych (z ograniczeniami w częściach mieszkalnych).

6.2. Prawo cywilne i sąsiedzkie

Ingerencja w mir domowy może być usprawiedliwiona przepisami prawa cywilnego:

• Awaria w lokalu: Właściciel może wejść do wynajętego lokalu pod nieobecność najemcy tylko w przypadku awarii wywołującej szkodę lub zagrażającej bezpośrednio szkodą. Jeżeli najemca jest nieobecny, wejście musi nastąpić w asyście policji lub straży miejskiej.
• Prawo sąsiedzkie: Kodeks cywilny zezwala na wejście na grunt sąsiedni w celu usunięcia zwieszających się gałęzi lub w pościgu za rojem pszczół. Właściciel gruntu może jednak żądać naprawienia wynikłej stąd szkody.

6.3. Obrona konieczna

Osoba, której mir domowy jest naruszany, ma prawo do obrony koniecznej (art. 25 KK). Oznacza to, że lokator może użyć siły fizycznej, aby nie dopuścić do wdarcia się napastnika lub usunąć go z mieszkania, jeśli ten nie chce wyjść.

• Granice obrony: Użyte środki muszą być współmierne do niebezpieczeństwa. Orzecznictwo SN potwierdza, że prawo do prywatności jest dobrem, które można chronić czynnie, jednakże obrona nie może przerodzić się w nieuzasadniony atak (np. ciężkie pobicie intruza, który jedynie nie chce wyjść).

7. Odpowiedzialność karna i procedura

7.1. Wymiar kary i sankcje

Zgodnie z art. 193 KK, sprawca naruszenia miru domowego podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku.

• Grzywna: Wymierzana w stawkach dziennych. Sąd ustala liczbę stawek oraz wysokość jednej stawki, biorąc pod uwagę dochody sprawcy.
• Ograniczenie wolności: Zazwyczaj polega na obowiązku wykonywania nieodpłatnej, kontrolowanej pracy na cele społeczne.
• Pozbawienie wolności: Kara więzienia do roku jest ostatecznością (ultima ratio). Sąd stosuje ją zazwyczaj w przypadkach drastycznych, powiązanych z użyciem przemocy lub w przypadku recydywy.

7.2. Tryb ścigania

Od 1 października 2023 r. przestępstwo z art. 193 KK jest ścigane na wniosek pokrzywdzonego. Oznacza to istotną zmianę procesową – organy ścigania nie podejmują działań z urzędu. Pokrzywdzony musi złożyć formalny wniosek o ściganie (zazwyczaj do protokołu na policji), aby sprawa mogła ruszyć. Wycofanie wniosku w toku postępowania powoduje jego umorzenie.

7.3. Środki probacyjne i skutki skazania

Dla osób niekaranych, w sprawach o mniejszym ciężarze gatunkowym, adwokat może walczyć o:

• Warunkowe umorzenie postępowania: Sąd stwierdza winę, ale odstępuje od skazania i wyznacza okres próby. Warunkiem jest m.in. niekaralność za przestępstwo umyślne oraz naprawienie szkody. Jest to korzystne, gdyż sprawca formalnie pozostaje osobą niekaraną.
• Odstąpienie od wymierzenia kary: Możliwe na podstawie art. 59 KK, gdy społeczna szkodliwość czynu nie jest znaczna.

Konsekwencje skazania: Prawomocny wyrok skazujący (nawet na grzywnę) skutkuje wpisem do Krajowego Rejestru Karnego (KRK). Może to uniemożliwić wykonywanie zawodów wymagających niekaralności oraz utrudnić uzyskanie kredytu czy wizy.

7.4. Roszczenia cywilne (Odszkodowanie i Zadośćuczynienie)

Pokrzywdzony może dochodzić swoich praw również na drodze cywilnej, niezależnie od procesu karnego.

• Podstawa prawna: Ochrona dóbr osobistych w Kodeksie cywilnym. Naruszenie miru domowego jest naruszeniem dobra osobistego w postaci nietykalności mieszkania.
• Zadośćuczynienie: Sąd może przyznać odpowiednią sumę pieniężną za doznaną krzywdę niemajątkową (stres, utrata poczucia bezpieczeństwa). Kwoty te zależą od indywidualnej oceny sądu i rozmiaru krzywdy.

8. Zbieg przepisów: Mir domowy w kontekście innych przestępstw

Często naruszenie miru domowego jest jedynie elementem szerszego zdarzenia kryminalnego. Prawidłowa kwalifikacja prawna ma tu kluczowe znaczenie dla wymiaru kary.

8.1. Zbieg pomijalny (Rozbój i Kradzież z włamaniem)

W orzecznictwie utrwalił się pogląd, że jeśli sprawca wdziera się do mieszkania w celu dokonania rozboju lub zgwałcenia, naruszenie miru domowego jest traktowane jako czyn współukarany uprzedni. Oznacza to, że jest ono „konsumowane” przez przestępstwo główne, które jest surowiej karane. Sprawca odpowiada wówczas tylko za rozbój, a art. 193 KK nie pojawia się w kwalifikacji prawnej wyroku.

8.2. Zbieg kumulatywny

Inaczej wygląda sytuacja, gdy naruszenie miru wiąże się z przestępstwami, które nie obejmują w swoich znamionach elementu „wdarcia się”.

• Zniszczenie mienia: Jeśli sprawca, wdzierając się, wyważył drzwi (szkoda majątkowa), odpowiada kumulatywnie z art. 193 KK i art. 288 KK.
• Zmuszanie: Jeśli sprawca wdziera się, by groźbą zmusić domownika do określonego zachowania, również zachodzi zbieg przepisów.

Obrona i rady od adwokata

Postępowania karne z art. 193 KK rzadko są czarno-białe. Często są one odpryskiem głębszych konfliktów majątkowych, rodzinnych lub sąsiedzkich. Poniżej przedstawiamy praktyczne wskazówki procesowe.

Strategia dla Pokrzywdzonego:

• Dokumentuj dowody: Nagraj moment żądania opuszczenia lokalu telefonem. Jest to koronnym dowodem w sprawach o zaniechanie („nieopuszczenie”). Zabezpiecz nagrania z monitoringu, jeśli doszło do wdarcia.
• Złóż wniosek o ściganie: Pamiętaj, że bez Twojego wyraźnego wniosku (złożonego do protokołu), prokurator nie zajmie się sprawą.
• Powództwo cywilne: Rozważ złożenie powództwa adhezyjnego w procesie karnym o naprawienie szkody lub zadośćuczynienie, co jest szybsze i tańsze niż odrębny proces cywilny.

Strategia dla Oskarżonego (Linia obrony):

• Weryfikacja "ogrodzenia": Jeśli zarzut dotyczy wdarcia na teren, sprawdź, czy spełniał on definicję „ogrodzonego”. Jeśli płot był zrujnowany, a bramka otwarta, można argumentować brak realizacji znamion przestępstwa (brak uzewnętrznionej woli właściciela).
• Brak umyślności: Wykazuj, że działałeś w błędnym przekonaniu, iż masz prawo wejść (np. zaproszenie od innego domownika, brak jasnego żądania wyjścia). Może to wyłączyć winę umyślną.
• Znikoma szkodliwość: W przypadku drobnych incydentów (krótkotrwałe wejście, brak szkód, tło emocjonalne), adwokat może wnosić o umorzenie postępowania ze względu na znikomą społeczną szkodliwość czynu.
• Warunkowe umorzenie: Jeśli wina jest ewidentna, walcz o warunkowe umorzenie, aby uniknąć statusu osoby karanej („skazanej”).

Sprawy o naruszenie miru domowego wymagają precyzji w działaniu i znajomości niuansów orzecznictwa. Niezależnie od tego, czy Twoja prywatność została naruszona, czy zostałeś oskarżony o wtargnięcie – profesjonalna pomoc prawna jest niezbędna do ochrony Twoich interesów. Skontaktuj się z naszą kancelarią, aby uzyskać indywidualną analizę Twojej sprawy i opracować skuteczną strategię procesową.